Bezpieczeństwo dóbr kultury i rola społeczników. Za nami Małopolskie Forum Ochrony Zabytków

Troska o dziedzictwo kulturowe, budowanie relacji międzyludzkich i przygotowanie na współczesne wyzwania. Na tych zagadnieniach skupiło się Małopolskie Forum Ochrony Zabytków, które odbyło się 12 października w Krakowie. Wydarzenie zgromadziło ponad stu pracowników samorządowych (gmin i powiatów) zajmujących się opieką nad zabytkami, a także prywatnych właścicieli, muzealników, przedstawicieli izb pamięci oraz innych pasjonatów dziedzictwa.

Otwarcie Forum i budowanie relacji

Forum, organizowane przez Małopolski Instytut Kultury w Krakowie z inicjatywy Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego, stanowiło przestrzeń do dyskusji, wymiany doświadczeń oraz szukania praktycznych rozwiązań dla całego regionu. W monumentalnych przestrzeniach Muzeum Armii Krajowej im. gen. Emila Fieldorfa „Nila” w Krakowie uczestników powitali: dyrektor Małopolskiego Instytutu Kultury Tomasz Włodarski oraz gospodarz miejsca i dyrektor muzeum, Jarosław Szarek. Następnie głos zabrała Monika Gubała, dyrektor Departamentu Kultury i Dziedzictwa Narodowego, która odczytała list pani Iwony Gibas, Członka Zarządu Województwa Małopolskiego. Pani Marszałek przypomniała, że „ochrona zabytków zaczyna się od relacji” – to od wspólnej pracy zarządców, właścicieli i Społecznych Opiekunów Zabytków zależy skuteczność tych działań. Zaznaczyła też, że w obecnej sytuacji geopolitycznej kluczowe jest przygotowanie na sytuacje kryzysowe, co wymaga kooperacji wszystkich środowisk, i dodała, że choć Małopolska słynie z wyjątkowych obiektów, jej największą wartością są ludzie. 

Bezpieczeństwo i plany ochrony na czas kryzysu

Po otwarciu Forum uczestnicy wzięli udział w dwóch panelach, w których tematykę wprowadziły zebranych Grażyna Włodyka i Ewa Blicharz z Rzepiennika Strzyżewskiego. Prowadzące, ubrane w rzepiennickie stroje ludowe, czuwały nad przebiegiem wydarzenia, zapraszając do rozmów tradycyjną „godką”.

Pierwszy panel – „Obrona cywilna, plany ochrony – obowiązki właściciela, gminy, wojewody” – dotyczył przygotowania obiektów i instytucji na wypadek zagrożeń. Dyskusję moderowała Katarzyna Góralczyk, specjalistka w zakresie bezpieczeństwa i ochrony dziedzictwa. W rozmowie udział wzięli: Marek Bębenek (dyrektor Muzeum Małopolski Zachodniej w Wygiełzowie i ekspert ds. ochrony przeciwpożarowej), dr Piotr Zambrzycki (sekretarz Międzyuczelnianego Instytutu Konserwacji i Restauracji Dzieł Sztuki), Robert Wojtas (specjalista ds. bezpieczeństwa publicznego i zarządzania kryzysowego) oraz Artur Sterkowicz (ekspert ds. terroryzmu z Narodowego Instytutu Muzeów).

Rozmowa skoncentrowała się na wyzwaniach i obowiązkach stojących przed właścicielami i zarządcami zabytków. Robert Wojtas zwrócił uwagę, że nie mogą oni zostawać sami wobec zagrożeń – stąd potrzeba edukacji społecznej i stałej współpracy pomiędzy osobami odpowiedzialnymi za zabytki a władzami oraz społecznością lokalną. Artur Sterkowicz akcentował natomiast wagę analizy ryzyka, przypominając: „Nie myślmy o działaniu, jeśli nie mamy przemyślanych zagrożeń”. Paneliści byli zgodni, że tworzone plany ochrony muszą być realne i wykonalne, a nie jedynie deklaratywne. Otwarte pozostało pytanie, czy lepiej sprawdza się plan przygotowany na zamówienie przez zewnętrznego eksperta, czy przez osoby, które znają daną instytucję i zespół od środka.

Rola Społecznych Opiekunów Zabytków i partycypacja lokalna

Drugi panel – „Sens istnienia, prawa i obowiązki Społecznych Opiekunów Zabytków (SOZ) oraz partycypacja społeczna” – poświęcono w całości instytucji Społecznych Opiekunów Zabytków. Debatę poprowadziła Katarzyna Zalasińska, specjalistka w zakresie prawa ochrony zabytków z Narodowego Instytutu Dziedzictwa. W rozmowie wzięli udział: Michał Winiarski (właściciel zabytkowej Osady Młyńskiej w Roztoce-Brzezinach i Społeczny Opiekun Zabytków), Bogusław Antos (wójt gminy Brzeźnica, aktywnie wspierający pozyskiwanie funduszy na ratowanie lokalnego dziedzictwa historycznego i sakralnego) oraz Krzysztof Myśliński (Świętokrzyski Wojewódzki Konserwator Zabytków).

Paneliści próbowali zdefiniować, kim w praktyce jest Społeczny Opiekun Zabytków, analizując to zagadnienie z różnych perspektyw. Krzysztof Myśliński podzielił się wątpliwościami dotyczącymi samego rozumienia tej roli – czy należy postrzegać opiekuna jako prywatnego właściciela, społecznika działającego na rzecz zabytku, czy może sygnalistę raportującego zagrożenia. W nawiązaniu do tej myśli Michał Winiarski opisał własne doświadczenia związane z codzienną opieką nad zabytkową osadą młyńską z perspektywy zarówno prywatnego właściciela, jak i Społecznego Opiekuna Zabytków. Z kolei Bogusław Antos opowiedział o kluczowej roli, jaką w dbaniu o dziedzictwo odgrywa współpraca pomiędzy wszystkimi stronami zaangażowanymi w opiekę: władzami samorządowymi, przedstawicielami społeczności lokalnej, prywatnymi właścicielami zabytków i ich społecznymi opiekunami. Rozmowę podsumowano konkluzją: Społeczni Opiekunowie Zabytków odgrywają kluczową rolę przede wszystkim w mniejszych miejscowościach, gdzie mogą skutecznie pośredniczyć w kooperacji pomiędzy właścicielami obiektów a lokalnymi władzami.

Część warsztatowa: od teorii do praktycznych narzędzi

Po zakończeniu części panelowej uczestnicy wzięli udział w równoległych sesjach warsztatowych. Spotkania poświęcone były społecznej ochronie zabytków w kontekście bezpieczeństwa – w jego trakcie powstały mapa oraz dekalog Społecznych Opiekunów Zabytków – oraz tworzeniu planów ochrony dóbr kultury, podczas którego opracowano wzory planów ochrony zabytków, gotowe do wykorzystania przez uczestników. Pracownicy Małopolskiego Instytutu Kultury przeprowadzili natomiast warsztaty poświęcone praktycznym podstawom cyfryzacji i efektywnemu zarządzaniu inwentarzem oraz projektowaniu „miękkich” działań społecznych i edukacyjnych, wykorzystujących zabytek jako „element sprawczy” kształtujący lokalną tożsamość.

Tegoroczne Małopolskie Forum Ochrony Zabytków udowodniło, że skuteczna opieka nad historią i tożsamością regionu wymaga ciągłego dialogu oraz interdyscyplinarnej współpracy. Połączenie debat teoretycznych z praktycznymi warsztatami dało uczestnikom konkretne narzędzia do działania i umocniło przekonanie, że wspólna odpowiedzialność jest najlepszą gwarancją bezpieczeństwa naszego dziedzictwa.

—